مورد تعلق حق حجاج است مانند مساجد و طرق و شوارع . 5 - شرط است كه زمين احيا شده از طرف ولىّ امر المسلمين ممنوع التصرف نشده باشد مانند زمين‌هائى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم براى چراگاه حيوانات بيت المال قرار داده بود . « 1 » 6 - و نيز شرط است كه احياكننده قصد تملك داشته باشد كما اينكه در دروس و مسالك و رياض « 2 » فتوا داده شده است و دليلش اين است كه زمين موات مانند ساير مباحات در حيازت و تملك احتياج به قصد دارد ، مثلًا اگر چاهى مىكنند يا خانه‌اى در بيابانى مىسازند براى استفاده موقّت مالك نمىشوند و اما آنچه صاحب جواهر فرموده كه : « بل ظاهر الأدلة خلافه » كه به اطلاقات روايات تمسّك كرده است ، مردود است ، زيرا اين اطلاقات محمول به غالب است كه احيا كنندگان همه يا غالباً قصد تملك دارند ، لذا امام عليه السلام توضيح نداده است . اين بود مختصرى از شرايط احيا و معلوم است كه مطالب و مسائل احيا بسيار زياد است مشتاقان تحقيق بايد به كتابهاى فقهى ، خصوصاً به جواهر و مفتاح الكرامة و رياض و ساير كتب مراجعه كنند . و همچنين به مبحث تحجير و اقطاع در اين كتاب . اقطاع : قطعه‌بندى زمين جهت واگذارى به اشخاص را اقطاع گويند ، خواه اين اقطاع به منظور زراعت و درختكارى باشد يا خانه‌سازى و غيره . در صدر اسلام اين كار مرسوم بوده است ، رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم بنا به شهادت تاريخ و بنا به نقل كتب حديث و فقه ، خود اين رويّه را عملًا انجام داده است . البته اگر اقطاع بر روى زمينى كه ديگرى با تحجير يا احيا كردن و غيره بر آن حقّى پيدا

--> ( 1 ) - چون چنين زمين‌هائى كه در مصلحت اجتماع است و امام مسلمين آن را براى مصالح مسلمين اختصاص داده است و بدين وسيله مورد تعلق حق مسلمانان است و علاوه ولايت امام خود حاكم بر همهء افراد و خواسته‌هاى آنها مىباشد . ( 2 ) - به جواهر ج 38 ، ص 32 و دروس ص 294 و تحرير الوسيله ج 2 ، ص 207 مراجعه شود .